De zin en onzin van taalniveau B1

Taalniveau B1 is de afgelopen jaren uitgegroeid tot misschien wel de bekendste term binnen duidelijke communicatie. Gemeenten nemen het op in hun schrijfwijzers, zorgorganisaties organiseren trainingen over B1-schrijven en communicatieprofessionals krijgen regelmatig de opdracht om teksten “meer B1” te maken. Begrijpelijk schrijven is belangrijker geworden dan ooit. Organisaties willen toegankelijker communiceren met inwoners, patiënten, huurders en klanten. En B1 lijkt daarvoor een heldere oplossing te bieden.

Toch wringt er iets.

Want wanneer is een tekst eigenlijk écht begrijpelijk? Is een tekst automatisch duidelijk zodra de zinnen korter worden? En wat bedoelen we eigenlijk precies wanneer we zeggen dat een tekst “B1” is?

Tijdens een kennissessie over de zin en onzin van taalniveaus gingen we uitgebreid in op die vragen. Niet omdat B1 onbelangrijk zou zijn, maar juist omdat duidelijke communicatie vaak complexer blijkt dan we denken. Want wie zich alleen focust op korte zinnen en makkelijke woorden, loopt het risico om de kern van begrijpelijke communicatie uit het oog te verliezen.

Waarom organisaties zo graag over B1 praten

Het succes van B1 is eigenlijk heel logisch. Binnen organisaties is het prettig om een herkenbare term te hebben voor duidelijke taal. Zeker bij grotere organisaties helpt het enorm als collega’s een gezamenlijke taal hebben om over communicatie te praten. Wanneer iemand zegt dat een tekst “nog niet helemaal B1” is, begrijpt vrijwel iedereen intuïtief wat daarmee bedoeld wordt. De tekst voelt waarschijnlijk nog te ingewikkeld, te formeel of te ambtelijk.

Juist daardoor is B1 de afgelopen twintig jaar steeds populairder geworden. Het maakt een abstract onderwerp als begrijpelijke communicatie concreter en makkelijker bespreekbaar. En dat is waardevol, want duidelijke taal verdient absoluut aandacht binnen organisaties.

Tegelijkertijd is er door die populariteit ook veel verwarring ontstaan. Want verschillende mensen bedoelen totaal verschillende dingen wanneer ze over B1 praten. Voor de één betekent B1 vooral korte zinnen en eenvoudige woorden. Voor een ander betekent het juist “niet te ambtelijk schrijven”. Weer iemand anders gebruikt B1 vooral als aanduiding voor teksten die ook begrijpelijk moeten zijn voor anderstaligen of mensen die moeite hebben met lezen en schrijven.

Daardoor praten organisaties soms ongemerkt langs elkaar heen. Iedereen gebruikt dezelfde term, maar niet iedereen bedoelt hetzelfde.

Wat B1 oorspronkelijk eigenlijk is

Veel mensen denken dat B1 een officiële norm is voor teksten. Alsof ergens precies vastligt hoeveel woorden een zin mag bevatten voordat die “geen B1” meer is. Maar oorspronkelijk was B1 daar helemaal niet voor bedoeld.

B1 komt namelijk uit het Europees Referentiekader voor Talen, ook wel het ERK of CEFR genoemd. Dat systeem beschrijft taalvaardigheid van mensen. Het gaat dus niet over teksten, maar over taalgebruikers. Iemand spreekt bijvoorbeeld Spaans op A2-niveau of leest Engels op B2-niveau. Het taalniveau zegt iets over hoe goed iemand een taal beheerst.

Pas later is de communicatiewereld die niveaus gaan gebruiken als labels voor teksten. Dat bleek praktisch. Het gaf communicatieprofessionals een herkenbare kapstok om over begrijpelijke taal te praten. En omdat het handig werkte, bleef het hangen.

Op zichzelf is dat niet per se verkeerd. Alleen ontstaat er wel een probleem wanneer B1 behandeld wordt alsof het een absolute wetenschappelijke waarheid is. Alsof een tekst objectief “B1” kan zijn en daarmee automatisch begrijpelijk wordt voor iedereen. Zo simpel ligt het namelijk niet.

Begrijpelijkheid ontstaat bij de lezer

Een van de belangrijkste inzichten uit de kennissessie was misschien wel dat begrijpelijkheid niet in de tekst zelf zit, maar bij de lezer ontstaat.

Dat klinkt abstract, maar het heeft enorme gevolgen voor hoe organisaties naar duidelijke communicatie zouden moeten kijken.

Een tekst kan namelijk bestaan uit korte zinnen en eenvoudige woorden en tóch onduidelijk zijn. Denk bijvoorbeeld aan poëzie. Veel gedichten gebruiken eenvoudige taal en korte zinnen, maar dat betekent niet automatisch dat de boodschap helder is. Begrijpelijkheid hangt namelijk van veel meer factoren af dan alleen woordkeuze of zinslengte.

De structuur van een verhaal speelt bijvoorbeeld een enorme rol. De volgorde waarin informatie wordt gegeven. De context waarin iemand leest. De hoeveelheid voorkennis die een lezer heeft. Ook emoties spelen mee. Iemand die net een medische diagnose heeft gekregen, leest informatie anders dan iemand die ontspannen een nieuwsartikel leest. Stress, onzekerheid of tijdsdruk kunnen ervoor zorgen dat zelfs relatief eenvoudige teksten opeens ingewikkeld aanvoelen.

Daarom is duidelijke communicatie uiteindelijk altijd contextafhankelijk. Niet iedere lezer is hetzelfde. En niet iedere situatie vraagt om dezelfde vorm van communicatie.

Waarom moeilijke woorden soms juist duidelijker zijn

Dat betekent ook dat duidelijke taal niet hetzelfde is als alles zo simpel mogelijk maken. Soms kan een moeilijk woord juist bijdragen aan duidelijkheid.

Een wethouder hoeft bijvoorbeeld niet uitgelegd te krijgen wat “het college van B&W” betekent. Voor die doelgroep is dat volkomen normale taal. Wanneer je zulke termen overdreven gaat vereenvoudigen, kan een tekst juist onnatuurlijk of omslachtig worden.

Bij een brief aan inwoners ligt dat natuurlijk anders. Daar kan het wel degelijk verstandig zijn om bepaalde begrippen uit te leggen. Niet omdat moeilijke woorden verboden zijn, maar omdat duidelijke communicatie vraagt om aansluiting bij de voorkennis van de lezer.

Dat vraagt dus voortdurend om nuance. Goede communicatie draait niet alleen om de vraag of een tekst eenvoudig genoeg is, maar vooral om de vraag of de tekst past bij de doelgroep waarvoor hij bedoeld is.

Het echte probleem zit soms niet in de tekst

Veel organisaties proberen ingewikkelde communicatie op te lossen door teksten te herschrijven. Maar soms ligt het probleem helemaal niet bij de tekstschrijver.

Binnen overheden, zorgorganisaties en andere grote instellingen zijn processen vaak enorm complex geworden. Denk aan toeslagen, belastingen, vergunningen of zorgregelingen. Wanneer het onderliggende proces ingewikkeld is, wordt het bijna onmogelijk om daar nog een écht eenvoudige brief of webpagina van te maken.

Communicatieprofessionals krijgen dan feitelijk de opdracht om een ingewikkeld systeem begrijpelijk te verpakken. Maar sommige processen zijn zó complex dat zelfs de best geschreven tekst nog steeds moeilijk blijft.

Daarom zou duidelijke communicatie niet alleen een onderwerp moeten zijn voor communicatieafdelingen. Ook beleidsmakers, managers en bestuurders spelen hierin een belangrijke rol. Hoe eenvoudiger het proces, hoe begrijpelijker de communicatie uiteindelijk kan worden.

Dat inzicht wordt nog weleens onderschat. Terwijl juist daar vaak enorme winst te behalen valt.

Wat organisaties wél kunnen doen

Betekent dit dat organisaties moeten stoppen met B1? Zeker niet.

B1 kan nog steeds een nuttige term zijn. Juist omdat vrijwel iedereen inmiddels begrijpt dat het over duidelijke communicatie gaat. Het helpt om het gesprek binnen organisaties op gang te brengen en om collega’s bewuster te maken van taalgebruik.

Maar het is belangrijk om eerlijk te blijven over wat B1 wel en niet is. Het is geen absolute kwaliteitsgarantie. Geen harde wetenschap. En ook geen magische grens waarboven teksten ineens begrijpelijk worden.

Misschien is het beter om B1 te zien als een praktisch vertrekpunt. Een gezamenlijke afspraak binnen een organisatie over hoe je wilt schrijven. Bijvoorbeeld dat zinnen niet te lang worden, dat jargon zoveel mogelijk wordt vermeden en dat belangrijke informatie duidelijk naar voren komt.

Maar uiteindelijk blijft de belangrijkste vraag altijd dezelfde: begrijpt de lezer wat hier staat?

Test teksten met echte lezers

Misschien wel de krachtigste manier om daarachter te komen, is verrassend simpel: laat echte lezers meekijken.

Veel organisaties vinden dat spannend. Begrijpelijk ook. Toch leveren zulke gebruikerstesten vaak inzichten op die je met automatische taalchecks nooit boven tafel krijgt.

Soms blijkt een tekst technisch gezien “B1”, terwijl lezers nog steeds niet begrijpen wat ze moeten doen. Soms blijkt juist dat een tekst met een paar moeilijkere woorden prima werkt, omdat de structuur helder is en de boodschap aansluit bij de leefwereld van de doelgroep.

Bij Tolkie zien we dagelijks hoe waardevol echte feedback van lezers kan zijn. Niet alleen om teksten eenvoudiger te maken, maar vooral om ze duidelijker te maken. Want uiteindelijk draait begrijpelijke communicatie niet om een label of een score. Het draait om mensen die informatie daadwerkelijk kunnen gebruiken.

En misschien is dat wel de belangrijkste conclusie van allemaal: duidelijke communicatie begint niet bij taalniveau B1, maar bij oprechte aandacht voor de lezer.